Czasem układ odpornościowy zawodzi – alergie

Temat pochodzi z podręcznika biologii dla liceów i techników
Biologia. Dziedziczność i bioróżnorodność, cz. 2


 

   W trakcie ewolucji układ odpornościowy wykształcił swoiste mechanizmy likwidujące lub neutralizujące szkodliwe dla organizmu działanie różnych składników środowiska, np. substancji trujących, patogenów itp. Główne zadanie tego układu polega na zwalczaniu drobnoustrojów chorobotwórczych. Szczególnie korzystna jest wtórna odpowiedź immunologiczna na ponowny atak takim samym patogenem. Niekiedy jednak wtórna odpowiedź immunologiczna jest zbyt gwałtowna i skierowana przeciwko własnym tkankom lub przeciw substancjom zupełnie nieszkodliwym dla organizmu. Wszystkie te nieprawidłowe reakcje określa się nadwrażliwością lub alergią, a antygeny odpowiedzialne za ich wywołanie – alergenami. Na wystąpienie uczulenia mają wpływ czynniki środowiska oraz predyspozycje genetyczne danej osoby. Po rodzicach lub dziadkach dziedziczy się jedynie skłonności, a nie rodzaj alergii, np. syn może być uczulony na pyłki traw, a córka na truskawki. Dane statystyczne wykazują również, że najwięcej alergików rodzi się wiosną i latem, tzn. wtedy, gdy w powietrzu jest najwięcej pyłków roślin, a niezupełnie dojrzały układ odpornościowy noworodka styka się z mnóstwem alergenów (pyłków) i zapamiętuje je jako wrogów. Przykładem alergii jest pospolita reakcja uczuleniowa na pyłki kwiatów, która powoduje katar sienny. Gdy uczulona osoba wdycha razem z powietrzem mikroskopijnej wielkości pyłki (alergeny), np. traw, stymulują one uwalnianie przeciwciał z komórek plazmatycznych w śluzówce jamy nosowej. Cząsteczki tych przeciwciał reagują z receptorami błony komórkowej komórek tucznych (są to duże komórki tkanki łącznej wypełnione ziarnistościami). Wdychane pyłki traw łączą się z przeciwciałami (IgE) błony komórkowej komórek tucznych, dla których jest to sygnał do uwalniania swoich ziarnistości. Z kolei uwolnione ziarnistości w zetknięciu z płynem tkankowym wydzielają różne substancje chemiczne, w tym histaminę. Substancje te powodują stan zapalny, rozszerzają naczynia krwionośne, wpływają także na przepuszczalność ścian naczyń włosowatych, co prowadzi do lokalnych obrzęków i zaczerwienienia skóry. Objawom tym towarzyszą opuchnięte i podrażnione przewody nosowe, katar, kichanie i łzawienie oczu – czyli katar sienny (rys. 47). Nieleczony katar sienny może doprowadzić do astmy oskrzelowej. Wówczas reakcje alergenów z przeciwciałami (IgE) zachodzą w oskrzelikach płucnych. Pod wpływem histaminy, wydzielanej przez komórki tuczne, kurczą się mięśnie gładkie, zwężając drogi oddechowe płuc i utrudniając oddychanie.

 
47. Przebieg reakcji uczuleniowej na pyłki roślin

 
   Ze względu na wzrastającą liczbę uczuleń ważne są alergeny roztoczy znajdujące się w kurzu domowym. Mikroskopijnej wielkości kosmopolityczne roztocza zaliczane są do stawonogów, dla których środowiskiem życia są mieszkania człowieka. Odżywiają się złuszczonymi komórkami jego naskórka. Wdychane razem z kurzem drobiny białek, występujących w odchodach tych zwierząt, u ludzi z nadwrażliwością wywołują astmę i ciągły katar o podłożu alergicznym.
   Inną grupę alergenów stanowią substancje chemiczne wchodzące w skład jadu, np. pszczoły czy osy. U osób z nadwrażliwością po użądleniu może dojść do wstrząsu anafilaktycznego – spadku ciśnienia krwi, kłopotów z oddychaniem, obrzęku krtani i płuc – czasem kończącego się śmiercią. Niebezpieczne są użądlenia zwłaszcza w język, na twarzy i szyi. W takim wypadku należy szpilką lub paznokciami (nie palcami) podważyć i usunąć żądło, trzymać w ustach lód i jak najszybciej udać się do lekarza.
   Do alergenów zalicza się również substancje chemiczne używane jako leki, np. antybiotyki z grupy penicylin. Pomimo stosowanych środków ostrożności leki te czasem wywołują zagrażające życiu reakcje alergiczne.
  Niektóre składniki pokarmowe oraz leki, np. penicylina, mogą spowodować reakcje uczuleniowe przewodu pokarmowego. Jedną z pierwszych zasad walki z chorobą jest unikanie alergenów. Zanim alergik zacznie się leczyć, powinien najpierw wykonać testy skórne, tzn. zbadać, na jaki alergen jest uczulony (rys. 48).
 

 48. Czas pylenia najczęściej uczulających roślin

   W celu ograniczenia objawów uczulenia na pyłki należy:

– unikać przebywania wśród lasów i łąk w okresie pylenia roślin;
– wakacje spędzać nad morzem lub jeziorem (w wilgotnym powietrzu jest mniej pyłków);
– w dni wietrzne i słoneczne ograniczać wychodzenie z domu, w razie konieczności założyć okulary;
– nie otwierać okien w aucie ani w domu;
– unikać wysiłku na dworze;
– wyjeżdżając na wakacje, zabierać ze sobą leki.