Rys. 6. Klasyfikacja majątku przedsiębiorstwa
Podstawowym kryterium tego podziału jest okres funkcjonowania majątku w tej samej postaci.
2.2. Majątek trwały
2.2.1. Składniki majątku trwałego
Uwzględniając kryterium trwania w czasie, do majątku trwałego zalicza się:
– wartości niematerialne i prawne,
– środki trwałe,
– środki trwałe w budowie,
– należności długoterminowe,
– inwestycje długoterminowe.
Główny składnik majątku trwałego stanowią
środki trwałe. Środkami trwałymi są rzeczowe aktywa przedsiębiorstwa o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, kompletne, zdatne do użytku i przeznaczone na potrzeby przedsiębiorstwa. Zalicza się do nich w szczególności nieruchomości (grunty, budynki, lokale), ruchomości (maszyny, urządzenia, środki transportu) i inwentarz żywy (zwierzęta użytkowe i hodowlane), stanowiące własność przedsiębiorstwa lub będące w jego posiadaniu (prawo użytkowania wieczystego gruntu, spółdzielcze prawo do lokalu użytkowego), a także oddane mu do używania, jeżeli warunki umowy to przewidują (leasing finansowy).
Ilość środków trwałych posiadanych przez przedsiębiorstwa jest zazwyczaj znaczna i zależy od rodzaju prowadzonej działalności gospodarczej (przemysł, budownictwo, rolnictwo, handel, usługi) oraz stopnia technicyzacji procesu gospodarczego (praca ręczna, zmechanizowana, zautomatyzowana). Różnorodność występujących środków trwałych spowodowała konieczność ich sklasyfikowania.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 30 grudnia 1999 r. w sprawie
Klasyfikacji Środków Trwałych (KŚT) ustala ich podział na 10 grup:
0 Grunty (tereny przemysłowe, inne tereny zabudowane, użytki kopalne, tereny komunikacyjne);
1 Budynki i lokale (budynki przemysłowe, budynki transportu i łączności, budynki handlowo-usługowe, budynki biurowe);
2 Obiekty inżynierii lądowej i wodnej (budowle dla górnictwa i kopalnictwa, elektrownie, rurociągi i linie telekomunikacyjne oraz linie elektroenergetyczne dalekiego zasięgu, drogi kołowe i kolejowe, budowle wodne);
3 Kotły i maszyny energetyczne (kotły grzejne i parowe, maszyny napędowe, silniki spalinowe i elektryczne, turbozespoły);
4 Maszyny, urządzenia i aparaty ogólnego zastosowania (obrabiarki, młoty, prasy, pompy, sprężarki, piece, zespoły komputerowe, roboty);
5 Specjalistyczne maszyny, urządzenia i aparaty (przemysłu chemicznego, górnicze, gazownicze, przerobu drewna, wyrobów włókienniczych);
6 Urządzenia techniczne (zbiorniki naziemne, urządzenia i aparatura energii elektrycznej, urządzenia telewizyjne i radiotechniczne, urządzenia elektroenergetyczne);
7 Środki transportu (tabor szynowy, pojazdy mechaniczne, tabor konny, tabor pływający, tabor lotniczy);
8 Narzędzia, przyrządy, ruchomości i wyposażenie (narzędzia zwykłe i elektryczne, sprawdziany, aparaty i sprzęt laboratoryjny, meble, wyposażenie techniczne do prac biurowych);
9 Inwentarz żywy (zwierzęta użytkowe i hodowlane).
Środki trwałe stanowią o
technicznym uzbrojeniu pracy ludzkiej. Im są doskonalsze, tym łatwiejsza, a jednocześnie wydajniejsza jest ludzka praca. Właściwością rozwoju gospodarczego jest stały wzrost technicznego uzbrojenia pracy, wyrażający się wzrostem środków trwałych przypadających na jednego zatrudnionego. Szczególnie korzystny jest wzrost liczby nowoczesnych maszyn i urządzeń. Czynnikiem zwiększającym udział środków trwałych w przedsiębiorstwach jest m.in. wprowadzanie w coraz większym zakresie urządzeń zwiększających bezpieczeństwo i higienę pracy oraz służących ochronie środowiska naturalnego.
Właściwa gospodarka środkami trwałymi wymaga prowadzenia dokładnej ich ewidencji. Do ewidencji środków trwałych służą karty obiektu (środka trwałego) i księgi inwentarzowe zawierające ich charakterystykę techniczną, wartość inwentarzową, informacje o miejscu użytkowania i stopniu zużycia.
Środki trwałe w budowie (dawniej zwane inwestycjami) – to zaliczone do aktywów trwałych środki w okresie ich budowy lub montażu, a także rozbudowa lub inne ulepszenia już istniejących środków trwałych. Łącznie ze środkami trwałymi stanowią rzeczowy majątek trwały.
Wartości niematerialne i prawne – to nabyte prawa majątkowe nadające się do gospodarczego wykorzystania, o przewidywanym okresie ekonomicznej użyteczności dłuższym niż rok, przeznaczone do używania na potrzeby przedsiębiorstwa. Zalicza się do nich w szczególności:
– autorskie prawa majątkowe, licencje i koncesje;
– prawa do wynalazków, patentów i znaków towarowych;
– know-how;
– nabytą wartość firmy i koszty zakończonych prac rozwojowych.
Należności długoterminowe – wynikają z niektórych kontraktów, przewidujących rozliczenia w terminie dłuższym niż 12 miesięcy, oraz z umów leasingu.
Inwestycje długoterminowe – to aktywa trwałe nabyte w celu osiągnięcia korzyści ekonomicznych, wynikających z przyrostu ich wartości lub uzyskania przychodów w formie odsetek i udziałów w zyskach (dywidenda) albo innych pożytków. Do inwestycji długoterminowych zalicza się:
– udziały i akcje w innych spółkach,
– długoterminowe pożyczkowe papiery wartościowe (obligacje, listy zastawne, certyfikaty inwestycyjne – zob. p. 2.4.1),
– udzielone innym podmiotom pożyczki długoterminowe,
– nieruchomości oraz wartości niematerialne i prawne, które nie są użytkowane przez przedsiębiorstwo, lecz zostały nabyte w celu osiągnięcia korzyści, np. z tytułu najmu lub dzierżawy.
2.2.2.-2.2.5. - pominięte
3. Majątek obrotowy
2.3.1. Klasyfikacja majątku obrotowego
Drugą część majątku przedsiębiorstwa stanowi majątek obrotowy (aktywa obrotowe), zwany też środkami obrotowymi.
 Do majątku obrotowego należą przedmioty pracy (z wyjątkiem ziemi uprawnej, która jest środkiem trwałym), produkty przeznaczone do sprzedaży oraz różne składniki (wartości) finansowe. |
Majątkiem obrotowym są więc składniki, które nie mają charakteru trwałego, a ich cechą charakterystyczną jest to, że są w ciągłym ruchu i stale się zmieniają, przechodząc z jednej postaci w inną, stosownie do procesów gospodarczych zachodzących w przedsiębiorstwie.
W przedsiębiorstwie przemysłowym za posiadane pieniądze nabywa się materiały i surowce, które sukcesywnie zużywa się w produkcji. Z produkcji uzyskuje się wyroby gotowe, które się sprzedaje, oczywiście także za pieniądze. Środki obrotowe występują więc w kilku postaciach. W każdej z nich występują krótko, w zależności od rodzaju procesu gospodarczego.
Majątek obrotowy przedsiębiorstwa obejmuje:
– zapasy,
– należności krótkoterminowe,
– inwestycje krótkoterminowe.
Zapasy należą do rzeczowych składników majątku obrotowego i obejmują:
– materiały,
– produkty niezakończone,
– produkty gotowe,
– towary.
Materiały stanowią zapasy przedmiotów pracy (surowców, materiałów i półproduktów obcych oraz opakowań) nabytych w celu zużycia.
Produkty niezakończone obejmują niegotową jeszcze produkcję, składającą się ze stanów produkcji w toku i zapasów półproduktów własnych.
Produkty gotowe – to zapasy wyrobów gotowych i półfabrykatów własnych przeznaczonych na sprzedaż, roboty i usługi zakończone, lecz jeszcze niesprzedane oraz posiadany inwentarz żywy, niezaliczony do środków trwałych (inwentarz do uboju).
Towary obejmują zapasy produktów pracy innych przedsiębiorstw nabytych w celu odsprzedaży w stanie nieprzetworzonym.
Należności krótkoterminowe są to kwoty pieniężne należne od odbiorców (dłużników) za sprzedane, a jeszcze niezapłacone produkty i towary oraz inne należności z tytułu udzielonych zaliczek, nadpłat, z tytułu kar i odszkodowań umownych, obciążeń za niedobory i szkody, a także należności sporne, czyli roszczenia.
Inwestycje krótkoterminowe – to finansowy majątek obrotowy nabyty lub posiadany w celu osiągania korzyści ekonomicznych i dokonywania za ich pomocą transakcji gospodarczych. Do inwestycji krótkoterminowych zalicza się:
– papiery wartościowe przeznaczone do obrotu,
– środki pieniężne.
Papiery wartościowe przeznaczone do obrotu obejmują udziały i akcje oraz inne papiery wartościowe krótkoterminowe, których termin zapłaty przypada w okresie od 3 miesięcy do 1 roku.
Do
środków pieniężnych zalicza się gotówkę, pieniądz bezgotówkowy i inne środki pieniężne. Na gotówkę składają się banknoty i monety przechowywane w kasie. Pieniądz bezgotówkowy stanowią środki pieniężne ulokowane na rachunkach bankowych. Zarówno środki gotówkowe, jak i bezgotówkowe środki pieniężne podlegają podziałowi na krajowe (w walucie polskiej, czyli złotych) i zagraniczne (w walutach obcych: dolary, euro, funty, franki i inne). Oprócz gotówki i pieniądza bezgotówkowego przedsiębiorstwa mogą dysponować również innymi środkami pieniężnymi. Są nimi np. dokumenty wyrażające prawo do zamiany na gotówkę (czek gotówkowy) lub pieniądz bezgotówkowy (czek rozrachunkowy) oraz weksle obce, jeżeli są płatne w ciągu 3 miesięcy od daty ich wystawienia. Zgodnie z aktualnymi przepisami papiery wartościowe krótkoterminowe, płatne w ciągu 3 miesięcy, zalicza się do środków pieniężnych.
Struktura środków obrotowych w przedsiębiorstwach kształtuje się różnie, zależnie od rodzaju przedsiębiorstwa i jego procesu gospodarczego. W przedsiębiorstwach przemysłowych znaczny udział w środkach obrotowych mają zapasy materiałowe. W przedsiębiorstwach przemysłowych o długim cyklu produkcyjnym znaczny jest udział produkcji w toku. W przedsiębiorstwach handlowych większość środków obrotowych stanowią towary.
Przemyśl lub przedyskutuj (wybrane pytania)
Jaki cel ma podział majątku przedsiębiorstwa na trwały i obrotowy?
Jakie środki trwałe są dla przedsiębiorstwa najważniejsze?
Które środki obrotowe odgrywają w przedsiębiorstwie największą rolę?
...
