Rozdziały pochodzą z podręcznika dla szkół ponadgimnazjalnych Przysposobienie obronne

12.3. Mapa - rodzaje, orientowanie i posługiwanie się nią

   Mapa jest to obraz przedstawiający na płaszczyźnie powierzchnię ziemi lub jej część w określonym zmniejszeniu, zachowujący zasady odwzorowania i wykorzystujący określone graficzne znaki umowne.

   Orientowanie się w terenie według mapy polega na:

• zorientowaniu mapy,
• określeniu na mapie miejsca stania,
• porównaniu mapy z terenem.

   Zorientować mapę to znaczy tak ją ustawić, by wszystkie kierunki na niej były równoległe do odpowiadających im kierunków w terenie, a górna ramka mapy zwrócona była na północ. Mapę można zorientować dwoma zasadniczymi sposobami:

1) geometrycznie według linii i przedmiotów terenowych,

2) magnetycznie za pomocą busoli.

   Orientowanie geometryczne można stosować, jeżeli:

• Znajdujemy się na prostym odcinku drogi, toru kolejowego, kanału lub pod linią energetyczną. Wówczas na mapę wzdłuż tego odcinka kładziemy linijkę (milimetrową lub celowniczą) i celujemy wzdłuż osi drogi. Sposób ten jest dokładny i nie wymaga wiele czasu. Jeśli przed orientowaniem mapy nie upewnimy się jednak, czy przedmioty znajdujące się np. po prawej stronie drogi mają takie samo położenie na mapie, możemy popełnić błąd i ustawić mapę w kierunku przeciwnym (rys. 22).

Rys. 22. Orientowanie mapy geometryczne - błędne i poprawne 

• Stoimy przy oddzielnie stojącej zagrodzie, kopcu, mostku czy dole oznaczonym i odszukanym na mapie. Wystarczy wówczas znaleźć w terenie jeden charakterystyczny przedmiot, który także jest naniesiony na mapę. Po przyporządkowaniu (dopasowaniu) przedmiotów oznaczonych na mapie do znajdujących się w terenie należy na mapę obok ich znaków położyć linijkę i celować na przedmiot w terenie. Im dokładniej linijka zostanie przyłożona i wycelowana, tym dokładniejsze będzie zorientowanie mapy. Orientując mapę w ten sposób, mamy pewność, że nie została odwrócona o 180°.
• Idąc ścieżką lub nieprostą drogą spostrzegamy, że po którejś jej stronie znajdują się dwa przedmioty na jednej linii. Przedmioty te oczywiście też muszą być naniesione na mapę. Celując na przedmioty w terenie, można dokładnie zorientować mapę (rys. 23).

Rys. 23. Orientowanie mapy geometryczne

   Im odległość do drugiego przedmiotu w terenie będzie większa, tym dokładniejsze będzie zorientowanie mapy (przyjmując, że linijka na mapie ustawiona jest dokładnie).
   Orientowanie magnetyczne polega na zgraniu kierunku północy w terenie za pomocą busoli lub kompasu. Przyjmuje się, że kierunek północy (wskazywany przez igłę magnetyczną) jest zgodny z kierunkiem północy geograficznej (rys. 24).

Rys. 24. Orientowanie magnetyczne

 
   Jeżeli linie siatki kilometrowej są równoległe do południka geograficznego, podczas orientowania mapy można korzystać z pionowych linii siatki kilometrowej. W tym wypadku busolę kładzie się na jednej z tych linii.
   Aby odnaleźć na mapie przedmiot, który widzimy w terenie, należy:

• zorientować mapę i zaznaczyć na niej swoje położenie,
• wycelować z punktu stania na mapie do widocznego przedmiotu terenowego,
• określić odległość do widocznego przedmiotu w terenie i odłożyć ją na mapie,
• odnaleźć na mapie znak topograficzny szukanego przedmiotu terenowego.

   Aby odnaleźć w terenie przedmiot zaznaczony na mapie, należy:

• zorientować mapę i zaznaczyć na niej swoje położenie,
• celując linijką (ołówkiem) przez punkt swojego położenia i znak topograficzny na mapie, odnaleźć w terenie szukany przedmiot terenowy.

   Jeżeli na podstawie mapy zaplanowano przejście do określonego miejsca, należy iść po określonej trasie w terenie w takiej sytuacji wędrujący nie powinni zabłądzić. Jeżeli trasa marszu będzie przebiegała wzdłuż dróg, linii kolejowych itp., utrzymywanie zadanego kierunku wzdłuż linii terenowej nie powinno nastręczać większych trudności. Wystarczy tylko odnaleźć daną linię w terenie i wzdłuż niej się przemieszczać.
   Natomiast utrzymywanie kierunku na przełaj w trudnych warunkach terenowych i atmosferycznych może stwarzać wiele kłopotów. Maszerując na przełaj, kierunki można utrzymać za pomocą:

• charakterystycznych przedmiotów terenowych widocznych z daleka,
• marszu według azymutu,
• w nocy według gwiazd i stałych punktów świetlnych,
• przyrządów nawigacyjnych (np. GPS).

   W ostatnich latach mapy papierowe stopniowo zaczęły być zastępowane mapami wyświetlanymi na ekranach monitorów. Mapy tradycyjne będą powszechnie używane jeszcze przez jakiś czas i tylko ich dobra znajomość pozwoli na szybkie i dokładne orientowanie się w terenie, jak również uzyskanie pełnej informacji o nim.

 
12.4. Określanie pozycji stania w terenie z mapą i bez niej

   Do określania miejsca stania na mapie wykorzystuje się przedmioty terenowe, charakterystyczne formy i szczegóły rzeźby dające się bezbłędnie rozpoznać w terenie i zlokalizować na mapie.
   Miejsce stania (znajdowania się) w terenie decyduje o tym, w jaki sposób należy wykonać czynności na mapie. Miejsce to określić można w zależności od sytuacji terenowej jednym z następujących sposobów:

• Według najbliższych przedmiotów terenowych. Po zorientowaniu mapy identyfikuje się przedmioty terenowe. Położenie miejsca stania względem przedmiotów terenowych ocenia się na oko i oznacza na mapie (rys. 25).

Rys. 25. Określanie miejsca staniawedług przedmiotów terenowych

•  Według rzeźby terenu. Sposób ten jest podobny do poprzedniego, tyle że mapę identyfikuje się z charakterystycznymi formami lub szczegółami rzeźby terenu (rys. 26).

Rys. 26. Określanie miejsca stania według rzeźby terenu

   Miejsce stania można również określić na mapie:

• pomiarem odległości,
• wcięciem w bok,
• wcięciem wstecz,
• sposobem Bołotowa.

   Praktyka ostatnich lat pokazuje, że z tych sposobów jednak się nie korzysta.

   Orientując się w terenie bez mapy, należy:

• określić kierunki stron świata,
• określić swoje położenie w terenie w stosunku do otaczających przedmiotów terenowych,
• ustalić w terenie pożądany kierunek przemieszczania się.

   Określając swoje położenie w terenie, należy podać rejon, w którym się znajdujemy, a następnie odległości i kierunki od charakterystycznych przedmiotów terenowych do miejsca stania (rys. 27).

Rys. 27. Określanie swojego miejsca w terenie

 
   Niezmiernie ważne jest utrzymanie w terenie pożądanego kierunku przemieszczania się. Kierunki te, zwłaszcza idąc na przełaj, można utrzymywać za pomocą:

• charakterystycznych przedmiotów terenowych dobrze widocznych z daleka (wysokie budowle, kościoły, kominy, wysokie drzewa itp.),
• linii terenowych (drogi, szlaki kolejowe, linie wysokiego napięcia, rzeki itp.),
• określonych azymutów,
• gwiazd i punktów świetlnych (w nocy),
• przyrządów nawigacyjnych.

   Najtrudniej utrzymywać kierunek w terenie zakrytym i w warunkach ograniczonej widoczności.
 

Rozdziały pochodzą z zeszytu ćwiczeń dla szkół ponadgimnazjalnych Przysposobienie obronne

Mapa - rodzaje, orientowanie i posługiwanie się nią

1. Co trzeba wykonać, aby za pomocą mapy zorientować się w terenie, czyli określić, gdzie jesteśmy?

.................................................................................................................................

.................................................................................................................................

.................................................................................................................................

.................................................................................................................................
 
2. Na czym polega zorientowanie mapy - opisz dwa sposoby.

................................................................................................................................

................................................................................................................................

................................................................................................................................

................................................................................................................................
 
3. Na czym polega orientowania magnetyczne w terenie i kiedy je stosujemy (wykorzystaj rys. 22 i 23 w podręczniku)?

.................................................................................................................................

.................................................................................................................................

..................................................................................................................................
 
4. Oznacz podstawowe elementy busoli.
 

 Określanie pozycji stania w terenie z mapą i bez niej

 
1. Określając swoje położenie na mapie, należy:

• .................................................................................................................
• ................................................................................................................. 

2. Jakimi sposobami można określić swoje miejsce w terenie, wykorzystując mapę?

a) ............................................................................................................................

................................................................................................................................

b) ............................................................................................................................

................................................................................................................................
 
3. Wymień czynności, które należy wykonać, aby zorientować się w terenie bez mapy.

................................................................................................................................

................................................................................................................................

................................................................................................................................
 
4. Określając swoje miejsce w terenie, należy podać:

..................................................................................................................................

..................................................................................................................................

..................................................................................................................................

...................................................................................................................................
 
5. Wykonaj szkic (spacerując w terenie), na którym określisz swoje miejsce w terenie.

6. Opisz podstawowe funkcje i zastosowanie odbiornika GPS.

................................................................................................................................

................................................................................................................................

................................................................................................................................