Problemowe zachowania uczniów

Fragment pochodzi z książki Kompetencje nauczyciela szkoły współczesnej


 

2.1. Diagnozowanie nadpobudliwości i zahamowań uczniów

   W swojej pracy nauczyciele najczęściej spotykają się z takimi problemowymi zahowaniami uczniów, jak nadpobudliwość i zahamowanie, które z kolei rodzą agresję i nieposłuszeństwo.
   Nadpobudliwość psychoruchowa to cecha układu nerwowego, polegająca na przewadze procesu pobudzania nad procesem hamowania. Dziecko nadpobudliwe ma za mało zdolności do wewnętrznej kontroli i hamowania. Dla takiego stanu charakterystyczne są trzy grupy objawów: zaburzenia uwagi, impulsywność i nadmierna ruchliwość. Istotne jest, że objawy te występują u dziecka prawie bez przerwy. Ich nasilenie zależy od charakteru sytuacji. Gdy dziecko poddawane jest stresowi lub innym nieprzyjemnym uczuciom, gdy próbuje poradzić sobie z trudną sytuacją lub też gdy musi uczestniczyć w zajęciach, które go nie interesują, objawy te się nasilają.
   W sferze emocjonalno-uczuciowej stan ten przejawia się wzmożoną wrażliwością, polegającą na łatwym powstawaniu reakcji emocjonalnych i to o dużej sile, impulsywnością, gwałtownością reakcji, kłótliwością. W sferze poznawczej mogą występować zaburzenia i brak koncentracji uwagi, pochopność i powierzchowność myślenia. W sferze ruchowej zaś pojawia się wzmożona ekspansja lub niepokój ruchowy, permanentna potrzeba ruchu, brak kontroli własnego zachowania. Diagnozę nadpobudliwości może przeprowadzić nauczyciel, posługując się arkuszem obserwacyjnym według DSM - diagnostyczno-statystycznego podręcznika zaburzeń psychicznych. Jeśli u dziecka przez co najmniej sześć miesięcy, w stopniu utrudniającym funkcjonowanie bądź w stopniu niewspółmiernym do jego rozwoju, występuje sześć lub więcej z podanych objawów zaburzeń koncentracji uwagi, nadruchliwości i impulsywności, można mówić o zespole nadpobudliwości psychoruchowej.
   Odwrotna sytuacja, czyli przewaga procesu hamowania nad procesem pobudzania to zahamowanie psychoruchowe. W sferze emocjonalno-uczuciowej przejawia się ono osłabieniem reakcji uczuciowych, zahamowaniem zewnętrznej ekspresji emocji. W obrębie sfery poznawczej dzieci takie są mało spostrzegawcze, wolno kojarzą fakty, potrzebują więcej czasu, aby wykonać zadanie, w sferze ruchowej występuje zahamowanie i zmniejszona ruchliwość.
   Istnieje także możliwość zaistnienia stanu określanego mianem niestałości psychoruchowej. Oznacza to przemienność występowania nadpobudliwości i zahamowania.
   Nadpobudliwość może stać się przyczyną szeregu niewłaściwych zachowań, które widoczne są również na terenie szkoły. Dziecko nadpobudliwe, nie mogąc usiedzieć w ławce, wierci się, chodzi po klasie, czasami wchodzi pod ławkę, zaczepia inne dzieci, przeszkadza im w nauce. Nie potrafi skoncentrować się na lekcji, często nie zdąży zapisać wszystkich ważnych informacji. Zapomina o odrabianiu zadań domowych, przyniesieniu na lekcje wszystkich potrzebnych pomocy, takich jak: farby, kredki czy strój na lekcje wychowania fizycznego. W ten sposób staje się udręką dla nauczycieli. Inne dzieci nie chcą się z nim bawić, ponieważ nie potrafi ono podporządkować się zasadom gier, chwilę poczekać czy ustąpić. Za to przerywa zabawę innym. W takiej sytuacji dzieci nadpobudliwe najczęściej czują się odrzucane i niechciane. Powoli zatracają wiarę w możliwości osiągnięcia pozytywnych rezultatów, reagują przekorą, stają się agresywne w stosunku do nauczycieli. Nauka zaczyna sprawiać im coraz więcej trudności. Szkoła staje się miejscem licznych stresów i lęków, zaczyna być niechciana i nielubiana. I tu pojawiają się kolejne nieprawidłowości, takie jak problemy w nauce, wagary
i nieposłuszeństwo.

2.2. Działania psychologiczno-pedagogiczne wobec dzieci nadpobudliwych

   Istnieją specjalne wskazówki dla dorosłych, rodziców i nauczycieli, którym przyszło wychowywać dzieci nadpobudliwe. Ważne jest stworzenie uporządkowanego świata poprzez jasny i konsekwentnie przestrzegany system reguł i zasad rządzących życiem dziecka. Dadzą one dziecku poczucie pewności i bezpieczeństwa. Ponieważ naturalnym "żywiołem" dziecka nadpobudliwego jest chaos, można mu pomóc, stwarzając uporządkowane środowisko. Musi ono bardzo wyraźnie wiedzieć, jakie zachowania są niedopuszczalne i jakie za nie grożą konsekwencje. Dorośli powinni, posługując się konkretnymi argumentami, wyraźnie uświadamiać dziecku, czego od niego oczekują, jeszcze zanim zdąży coś źle zrobić, a także stanowczo reagować na niepożądane zachowanie. Jeśli pierwsza reakcja nie przyniosła efektu, należy ponownie, bez oskarżania i agresji, powiedzieć dziecku, jakiego zachowania oczekuje się od niego. Należy to zrobić spokojnie, w razie konieczności powtarzając kilkakrotnie polecenie. Komunikaty w stosunku do dzieci nadpobudliwych powinny być jasne i krótkie. Takie częste przypomnienia są konieczne także ze względu na trudności dziecka związane z uwagą. Ze względu na zaburzenia uwagi dziecko ma kłopoty ze zrozumieniem złożonych poleceń, gdyż części ich nie słyszy, a o części zapomina. Bardzo łatwo przechodzi od sensownej, uporządkowanej działalności do działalności nieuporządkowanej i bezsensownej, jednocześnie trudno poddaje się działaniu odwrotnemu. Początek każdej uporządkowanej działalności powinien być jasno i wyraźnie zaakcentowany. Ważne jest także, aby pokazać dziecku w jaki sposób może naprawić zło, które wyrządziło, a także aby poniosło stosowne konsekwencje swojego zachowania. Jeśli spóźni się do szkoły, bo rano za długo wstawało, powinno samo usprawiedliwić się nauczycielowi, jeśli zerwie kwiatki z ogródka sąsiada, powinno go przeprosić. Ważne jest, aby chwalić dziecko wtedy, kiedy zachowa się tak, jak się od niego oczekuje.
   Przeszkodą i stratą czasu może być używanie w takim działaniu pedagogicznym zbyt dużej ilości słów, lepiej przypomnieć dziecku zasady za pomocą krótkich haseł. Jest to szczególnie przydatne, kiedy sytuacja powtarza się po raz kolejny. Czasami słowa na piśmie mają większą wagę. Jeśli przypominania ustne nie odnoszą skutku, można napisać krótki list. Taki list pomaga zachować resztki spokoju, kiedy grozi utrata cierpliwości. Pomocna może okazać się też kartka na drzwiach, przypominająca o panujących w domu zasadach. Jeśli jest to możliwe, dorośli powinni starać się przewidywać, kiedy impulsywne zachowanie dziecka nastąpi. Wtedy należy powstrzymać je przed wykonaniem takiej czynności i postarać się rozważyć z nim, jakie mogą być jej następstwa. Powinno się też ostrzec je przed zrobieniem tego, czego mu nie wolno. Można także uczyć dziecko przewidywać, co może zdarzyć się za chwilę. Często poleca się grę "Co by było gdyby...". Na przykład:
Co by było, gdyby ktoś wszedł na cienki lód na jeziorze? Co by było, gdyby ktoś wbiegł na jezdnię? Co by było, gdyby ktoś zjadł dwadzieścia tabliczek czekolady?
   Dziecko nadpobudliwe może nie poradzić sobie z nową, nieoczekiwaną sytuacją, można mu jednak pomóc, wyjaśniając zwięźle, jak będzie wyglądała nowa sytuacja, i ustalając zestaw nieprzekraczalnych zasad. Pomocne w sytuacji, gdy dziecko nie potrafi się wypowiedzieć, jest podanie mu kartki i zaproponowanie, żeby napisało, co chce powiedzieć. Można na jakiś czas pozbawić dziecko uwagi ze strony dorosłego. Pozostawić je w bezpiecznym, cichym miejscu na kilka minut, aż przestanie tupać i krzyczeć.
   Istnieje także lista posunięć, których nie należy robić w stosunku do dziecka nadpobudliwego. W związku z tym, że często bardzo trudno "przegadać" nadpobudliwe dziecko, nie powinno się zbyt długo słuchać jego krzyków, niegrzecznych słów i protestów, że nie chce wykonać zalecanego przez nas zadania. Lepiej przystąpić do wyegzekwowania konsekwencji, jakie zostały wcześniej ustalone. Nie należy także atakować dziecka, gdyż jego reakcją będzie obrona. Szczególnie niebezpieczne są słowa generalizujące typu "ty zawsze" albo "ty nigdy". Odbierane są one jako całościowa krytyka osobowości i szybko prowadzą do wybuchów złości. Niewskazane jest także karanie za objawy niezależne od dziecka. Generują one lęk i niechęć.
   Także nauczyciele powinni stosować się do kilku zasad. Dziecko z zaburzeniami uwagi może pracować krótko. Warto zaobserwować, na jak długo potrafi się skupić i w jego naturalnym rytmie pozwolić mu na oderwanie się od pracy, pytając je o coś lub wydając inne, dodatkowe polecenie. Pochodną zaburzeń uwagi jest zapominanie. Można wtedy pomóc dziecku, pytając je przed wyjściem z klasy, co ma zrobić w domu i jakie pomoce przynieść na drugi dzień ze sobą. Niektóre błędy w pracach klasowych mogą wynikać z nieuwagi, nie zaś z braku wiedzy. Pomóc tu może zachęcanie do sprawdzania: zobacz, czy zrobiłeś wszystkie zadania, przeczytaj jeszcze raz. Pomocne także (lub przeszkadzające) może być miejsce w klasie, jakie dziecku przydzielono. Uczeń tego typu powinien zawsze siedzieć w pierwszej ławce, jak najbliżej nauczyciela, albo sam, albo w parze z najspokojniejszym dzieckiem w klasie.

(...)